Mimo wojny, we Lwowie odbyły się skromne obchody Święta Konstytucji 3 Maja. Polacy ze Lwowa i Ziemi Lwowskiej spotkali się przy pomniku Adama Mickiewicza, by uczcić to ważne święto, a w Katedrze Lwowskiej odprawiona została msza  Święta. Poniżej prezentujemy fotografie wykonane przez Mariana Frużyńskiego.


Od redakcji: publikujemy poniższy tekst w języku angielskim, z powodu dużego zainteresowania naszą stroną także za granicami naszego kraju. Tekst w języku polskim ukazał się w 13 Zeszycie Specjalnym „Głosów Podolan”, który poświęcony był Zaleszczykom. Dziękujemy pani Hani Fedorowicz z Salzburga (Austria) za propozycję umieszczenia, i jego przesłanie.

Pearl Singer was a maverick for her time, a Jewish businesswoman and mother who held a central position in the fabric of Zaleszczyki’s commercial and community life.The Jews of Zaleszczyki had a thriving business community in which Singerowa played a pivotal role. Prior to WWII,the population of Zaleszczykiwasat least 40% Jewish, with a vibrant community life going back hundreds of years.

Pearl Singer, nicknamed “Pepi”, the youngest of her siblings, was born March 1878,the daughter of Nachum Ochshorn, a wealthy lumber dealer in Zaleszczyki,and Sara Rivka Axelrad. The Axelrad family was from Jagielnica, a townnear Czortków.Nachum Ochshornwas the son of Josef and YettaOchshorn.

Pearl‘s first marriageto Mr. Kleiner ended without children.Her second marriage was to Leon Arieh Singer, born in Monasterzyskain1874.Leon emigrated to his wife’s city, an unusual decision in the early 20th century, when it was still customary for a wife to live near her husband’s family.The couple was married in 1900.

Pearl and Leon’s children were: Nachum1902, Sala 1904, Fancia 1909, Frida 1911, and Itka, 1915. Born after Fancia, Motel died in infancy. The oldest, called Nunio by his family, contracted meningitis in infancy, making him a challenged but happy boy who worked as an adult in his mother’s shop.

Faniamarried attorney Yitzhak Sternberg and had a daughter,Ruth. At the outbreak of World War II, the familyescaped to Chernivtsi, Romania, accompanied by Fania’s father Leon. At the end of the war, they left for Eretz Israel where Ruth lives to this day.

Sala, who married Moshe Pressner, had 2 daughters: Fella (my mother) and Rita.Following her husband and his family’segg export business, they moved to Paris. When the war broke out, they evacuated to Marseilles. They escaped Europe via Lisbon on the SS Serpa Pintato CubaNovember/December 1941 andflew from Havana to Miami April 1944, settling in New York.

Frida married engineer Norbert Shraga and had a daughter, Janina Francesca, born in 1938. When the war broke out, she and her husband joined underground partisan forces. They left their one-year-old daughter in a convent and were later captured and executed.To this day we do not know what happened to Janina.

Itka, the youngest daughter, studied languages at the Sorbonne, as her older sister Sala lived in Paris. She returned to Zaleszczyki when the war broke out.Pepi sent Itka on her bike to bring money and jewelry to her sister Fania who had just left. Itka rode to the bridge and crossed over to Romania. Soon after, the bridge was blocked by Soviet tanks, preventing her from returning home. She joined her sister. Later, she reached Israel, married, was widowed twice, and had two children: a son, Alan Rubel, and a daughter, Margalit Fanger Navon.

As a child, Pepi stood out with herintelligence andhighly developed sense of responsibility.Her daring and business smarts in a masculine world led her father to purchase with her marriage a franchise of the Eastern Galician electricity company, simply called „The Elektrownia.” The Pressner family of Zaleszczyki was also connected to the Elektrownia.

Pepiowned a populargeneral goods storelocated on the main square which sold farm implements and other hand tools, sewing machines,and bolts of fabric, as well asedibles and art materials. Singerowa’s store was an innovative initiative, where one could purchase the newest building materials, furniture, and household items – the first commercial store in the region.

Pepi’s extraordinary personality traits were reflected in every area of her life.

On the one hand, she was an elegant woman and a shrewd and prominent businessowner in the community.On the other hand, she was a warm, loving, devoted and liberal family woman who agreed to have a traditional Jewish home by marrying Leon, a deeply religious man who studied Jewish text assiduously. Their daughter Fania (Fancia) followed in her father’s footsteps and was religiously observant and Zionist.

A friend of the family, Mila Sandberg-Mesner, recalls that Singerowa attended the meetings of the Women Circle for care of the Poor and Sick, also attended byMila’s mother. Singerowa was very active in charitable activities and contributed generously to the fund for impoverished citizens.

Nunioandthe other children helped at the store.In time, the shop on the town square became too small for the diverse products paniSingerowawanted to offer and especially for the iron goods, building supplies and farm machinery, such as tractors. Later, she built a much larger place at another location.

Pepi was known by everyone in town given that the use of electrical power was something completely new in the 1920s. One of the jokes in town during power outages: Singerowamust have fallen asleep and forgot to turn on the power switch.

Electricity was only available in the evenings, once it was getting dark, as the appliances that needed it were lamps – also later streetlamps – and especially radios. People were glued to their radios to get information from afar. These were some of the first steps of modernization.

Pepi’s openness was legendary, drawing customers to her shop from all religious and ethnic groups in town. Zygmunt Fedorowicz, born in Zaleszczyki in 1925, was recently asked by his niece, Hania, if he remembers paniSingerowa who had a shop on the rynek (main square). He immediately started to smile and go back in time: „Of course I remember her. She was quite a personality.””So, what would you buy there?” „Oh, all kinds of different stuff.” „What do you remember?””Before I could buy anything, I always had to give her a big kiss first!”

Another example of her openness was shownin the welcome Pepi showed her youngest daughter Itka’sboyfriend Friedel Turnau who was not Jewish.Friedel’s maternal grandmother,of the Brunicki family, had converted to Catholicism after receiving a title of nobility from the Austrian emperor, Franz I in the first half of the 19th century.However, she was born a Jew and according to Jewish law, Friedelwould have been Jewishas well, despite his grandmother’s conversion. Had it not been for the war, they would have married and remained in Zaleszczyki.

Pepi was an exceptional employer, caring for the many Jewish families who worked in her business. At the Elektrownia, for example, there was a group of painters who specialized in painting dams and later ironworkswith a new type of anti-rust paint she imported from Austria and Germany throughher building supplies business. In her home she employed a staff of workers and her daughters had nannies. The family could afford to travel in Europe, going to Karlovy Vary in the Czech Republic, Vienna, and Paris.

She also had real estate interests, constructing the family home on a large plot of land on Kilinski Street.Later two more houses were added for her daughters Fania and Fridaafter they married.

Pepi alsocared for adopted children:Chipka, who was an orphaned by her mother, became the sixth child in the family. She perished with Pepi in the first Aktion carried out by the Germans after taking over Zaleszczyki in June 1941; Dunia Gertner who was a distant relative whose mother was ill and whose father could not raise her. At the age of 18, Dunia married Moshe Hitler (yes, that was the groom’s name). They both perished in the same murderousAktion.

I learned fromMila Sandberg-Mesner that the Elektrownia was a central feature of life in Zaleszczyki,and with it, paniSingerowa. Mila vividly remembers the fire at the Elektrownia which must have happened when she was 4 or 5 years old, about1927 or 1928. Workers rushed to prevent an explosionby throwing canvases over a cistern that was filled with oil used to run the electrical factory. Meanwhile, Mila’s father was on the roof of their house, just across the street from the Elektrownia, catching flying sparks and extinguishing them. After the fire, there was no electricity for an entire year, and people had to use naphtha lamps again. Mila remembers the wonderful day when the electricity returned, and the naphtha lamps were carried to the basement.

In time, a volunteer fire department was organized. The Elektrownia would provide a warning signal: lights flickering on and off three times in the whole town meant volunteers should run to the point of assembly to go fight the fire. Since the lights were only on at night, the alarm signal was sure to be noticed.

Mila remembers that on Sept. 1, 1939, everyone in Zaleszczyki woke up surprised, as the lights were on in the daytime.Singerowa had given the exceptional order to turn the electricity on in the morning, so that everyone could listen to their radios.

War had begun.

Pearl Singer died 11 November 1941 in Zaleszczyki in a German Aktion, along with her son Nunio.Zaleszczyki native and eyewitness Israel Shechter documented the fact that Pearl and her son were murdered by the Gestapo, aided by local collaborators. They were shot, along with several hundred other Jews near the officers’barracks, ODW, and buried in a mass grave which was filled in by unknowing Jewish residents.

As Mr. Schechter told the assembled at Bet Keren Hakayemet in Tel Aviv, on October 29, 1950:

“There we were handed shovels and were brought to a large field which was big and snowy in which there was a large hole in the ground. We were ordered to lower the outer circle of that hole, and with the dirt that was dug to cover the hole and flatten the area…” “…we didn’t even imagine that when we were digging in the hole near the barracks, that we were digging and walking on hallowed ground, that was made holy and pure by the blood of our innocent loved ones who were killed too early in this mass grave…”

The actual site of the mass execution has been built over; a multilingual engraved stone monument nearby commemorating the 800 Jewish victims of November 14, 1941, was unveiled in May 2011.

Although Pepi’s life was cut short, she had 72 descendants living all around the world, several of whom are named for her.

Leon Aryeh Singer died December 30th, 1949, in Ramat Yitzhak, Israel.

As of this writing in October 2021, there is a project underway to create a memorial landscape at the site of the former Jewish cemetery in Zaleszczyki, located near the railway bridge and overlooking the Dniester River. After the war it was abandoned and thendesecrated by Soviet decree in the 1960’s and 1970’s, however 200 macewaswere inadvertently saved from destruction: they were used to pave a drainage ditch at the elementary school and willnow become part of the memorial.

Elected officials, educators, a landscape architect, clergy – Jewish and gentile, and diasporic descendants of Zaleszczyki families have come together to commemorate members of the vibrant Jewish community that existed before the Shoah.Their memory is not defined by how they died, but by how they lived and thrived, as an integral part ofpolitical, economic, and cultural life in Zaleszczyki.

Jordan Friede, great-grandson of Pepi Singer

New York City, October 2021

Thanks to my cousin Margalit Navon and my aunt Rita Pressner Cohn for helping to reconstruct family memories.


Kontynuując zwiedzanie muzeów o tematyce kresowej, dziś kolej na Muzeum Etnograficzne we Wrocławiu wraz z opisem i zdjęciami.

Muzeum Etnograficzne Oddział Muzeum Narodowego we Wrocławiu jest jedyną placówką na Dolnym Śląsku, która specjalizuje się w etnograficznej dokumentacji regionu oraz opisie i interpretacji jego kulturowej zmienności. Liczące ponad 20 tysięcy eksponatów zbiory Muzeum obrazują skomplikowane dzieje Dolnego Śląska, w którego przeszłości spotkały się dwie tradycje: przedwojenna – miejscowa i powojenna – osób przyjezdnych. Wyjątkowy obszar, na którym w krótkim czasie i na sporej powierzchni doszło do niemal całkowitej wymiany ludności, gdzie rzeczy pozostawione spotkały się z przywiezionymi.

Wystawa stała „Dolnoślązacy. Pamięć, kultura, tożsamość” składa się z dwóch części. Pierwsza poświęcona jest kulturze i historii ludności, która zamieszkiwała tereny Dolnego Śląska przed 1945 r. Druga część pokazuje powojenne losy osadników, którzy przybyli tu z różnych stron. Na ekspozycji zestawione zostały dwa wizerunki tutejszej kultury ludowej: w miarę stabilnej, choć niejednorodnej, dziewiętnastowiecznej oraz z pierwszych lat powojennych, będącej mozaiką – nakładających się na tamtą – tradycji grup osadniczych.

Z prezentowanych zabytków ilustrujących dawną dolnośląską kulturę tradycyjną wyłania się obraz wsi pozostającej w bliskich związkach z miastem, wsi, do której przenikają już liczne wytwory pochodzenia fabrycznego. Wnętrze izby, zaaranżowane jednak w sposób nie będący próbą wiernej rekonstrukcji, wypełnione jest doskonale wykonanymi zdobionymi meblami. Są to nie tylko szafa, kredens, stół, skrzynia, zydle, ale też kołyska i łoże.

Nie taką jednak wieś zastali osadnicy, którzy przybyli tu po II wojnie światowej. W ówczesnym krajobrazie przeważało budownictwo murowane, z dużymi budynkami gospodarczymi, wieloizbowymi, często piętrowymi domami mieszkalnymi. Budownictwo drewniane zrębowe i bardziej charakterystyczne dla tego regionu słupowo-ryglowe przetrwało w większym stopniu w Sudetach, na ich przedgórzu. Na ekspozycji zobaczyć można fragment ścianki wydzielonej z budynku o tej konstrukcji, z charakterystycznym splotem wiązek słomy owiniętych wokół słupów i polepionych gliną. Zasiedlane przez osadników domy umeblowane były przeważnie politurowanymi sprzętami pochodzenia fabrycznego. Już przed wojną wieś ta została zelektryfikowana, a większość gospodarstw objęła mechanizacja produkcji. Tradycyjne narzędzia przetrwały tylko w formie reliktów.

Przybysze – mający już pewne przyzwyczajenia i umiejętności i własny, ugruntowany światopogląd – musieli odnaleźć się w zmienionym otoczeniu, często całkowicie nieporównywalnym do tego, w jakim żyli dotychczas.

Wieś dolnośląską zasiedlali osadnicy z byłych Kresów Rzeczpospolitej, z województw lwowskiego, tarnopolskiego, stanisławowskiego, wołyńskiego, poleskiego, w mniejszym zaś stopniu – z wileńskiego i nowogródzkiego. Część osadników opuściła przeludnione regiony Polski: Krakowskie, Łódzkie, Warszawskie i pobliską Wielkopolskę. Osiedlali się na tych ziemiach także Polacy lub ich potomkowie, powracający po długiej emigracji z Rumunii i Jugosławii. W zbiorach Muzeum nie znalazła odzwierciedlenia kultura reemigrantów z Belgii i Francji, którzy przybywali przeważnie do miast, oraz politycznej emigracji z Grecji.

Interesujący dla badacza kultury jest również proces trudnej adaptacji na tych terenach ludności łemkowskiej, przymusowo przesiedlonej na Dolny Śląski podczas akcji „Wisła”.

Przywiezione przez wszystkie osadnicze grupy przedmioty z czasem zasiliły zbiory muzealne. Były to pamiątki rodzinne, rzeczy, które przedstawiały dużą wartość materialną, ale i takie, które mogły być pomocne w prowadzeniu gospodarstwa, umożliwiały kontynuowanie dotychczasowych zajęć.

Każdą grupę wyróżniał przede wszystkim strój odświętny. Tworzyły go zarówno elementy uszyte na własny użytek w gospodarstwie domowym, jak i gotowe, kupowane w mieście, stanowiące już integralny składnik ludowego ubioru. Pierwsze lata powojennej współegzystencji nie sprzyjały manifestowaniu swego regionalnego pochodzenia, a strój był jego najbardziej czytelnym przejawem. Stąd też wiele jego części – niemal wprost ze skrzyń, z którymi podróżowano – trafiło do Muzeum.

Wśród eksponatów na szczególną uwagę zasługują zwłaszcza bogato zdobione haftem koszule lwowskie i tarnopolskie, dekorowane haftami i aplikacjami ze skóry kożuszki huculskie oraz wyszywane drobnymi koralikami koszule Polaków z Bukowiny rumuńskiej. Ponadto znalazły się tutaj stroje poleskie, utrzymane w tonacji biało-czerwonej, oraz wielokolorowe pasiaki łowickie i opoczyńskie.

W wiannych skrzyniach (również zaprezentowanych na ekspozycji) przywożono także tkaniny: ręczniki – lwowskie z haftem krzyżykowym, poleskie oprzetykanych wzorach geometrycznych, ozdobnie tkane wileńskie narzuty, kilimy – głównie huculskie, o pięknych motywach geometrycznych.

Z charakterystycznych dla poszczególnych grup narzędzi i sprzętów gospodarstwa domowego na wystawie przedstawiono między innymi garnki żeliwne i nosidła do siana (tzw. rezginie) z Wileńszczyzny, duży kosz słomiany (tzw. szyjan) na zboże z Polesia, ceramikę pokucką oraz narzędzia pasterskie z Bukowiny rumuńskiej.

Wystawa podejmuje próbę zaprezentowania bliższej i dalszej historii Dolnego Śląska, postrzeganej jako proces kształtowania się kultury ludowej w warunkach zróżnicowania narodowościowego i wyznaniowego. Muzealne zabytki zostały tu niejako „wpisane” w opowieść o Dolnoślązakach – ich życiu codziennym i odświętnych obrzędach, systemach wartości, pracy, poczuciu wykorzenienia i sposobach adaptacji w nowych dla siebie warunkach.

Autentyczne realia życia wszystkich osadników przed ich przybyciem na Dolny Śląsk i w pierwszych latach zamieszkania na tych terenach przywołują zdjęcia ilustrujące historie poszczególnych rodzin. Osadnictwu ludności polskiej, ale także łemkowskiej, żydowskiej i greckiej poświęcone są także dokumentalne filmy, udostępniane w ramach działań edukacyjnych. Pokazują one bogaty i wieloznaczny świat dolnośląskiej kultury.

Tekst i fotografie ze strony internetowej Muzeum Etnograficzne Oddział Muzeum Narodowego we Wrocławiu, fot. Michał Wojtasiak


W miejscowości Brzeg, między Wrocławiem a Opolem, znajduje się Muzeum Piastów Śląskich, gdzie jedna obszerna sala poświęcona jest tematyce kresowej. Warto to muzeum zwiedzić w całości, a póki co, dla zachęty, prezentujemy kilkanaście zdjęć dotyczących właśnie części kresowej tego muzeum.

Tekst oraz dziewięć pierwszych zdjęć Michał Wojtasiak, cztery zdjęcia, nazwane „Brzeg, kresy” pochodzą ze strony internetowej https://www.facebook.com/zamekBrzeg




Szanowni Państwo

Serdecznie zapraszamy do lektury Numeru Specjalnego „Głosów Podolan” poświęconego tylko i wyłącznie miastu Zaleszczyki. W numerze:

Od redakcji

Irena KOTOWICZ (Warszawa) Zaleszczyki – polski Meran i nie tylko

Igor MEGGER (Poznań) Kościół św. Stanisława w Zaleszczykach

Wasilij DIAKIW (Zaleszczyki) Wspólnota Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego w Zaleszczykach w okresie międzywojennym

REDAKCJA – Szkolnictwo zaleszczyckie w hołdzie narodowi amerykańskiemu

Jerzy STOPA (Warszawa) Ludzie Zaleszczyk w 1934 roku

Mila SANDBERG-MESNER (Montreal – Kanada) Młyn mojego ojca

Hanna FEDOROWICZ (Salzburg – Austria) Rodzina Fedorowiczów z Zaleszczyk

Hanna FEDOROWICZ (Salzburg – Austria) Józef Teofil Schwartz – geograf, germanista, muzyk

Mila SANDBERG-MESNER (Montreal – Kanada) Wspomnienia o „Jóźku”

Józef SCHWARTZ (Zaleszczyki) O niestosownej nazwie pewnej rzeczki

Mila SANDBERG-MESNER (Montreal – Kanada) Dyrektor Mieczysław Zawałkiewicz

Jordan FRIEDE (Nowy Jork – USA) Perła Singerowa

Mila SANDBERG-MESNER (Montreal – Kanada) Mosty w Zaleszczykach

Bartłomiej GUTOWSKI (Warszawa) Zaleszczycka nekropolia

Robert SZCZERKOWSKI (Wrocław) Policjanci powiatu zaleszczyckiego

Osoby zainteresowane wersją papierową, oraz prenumeratą prosimy o kontakt pod nr 728-252-793, lub na adres E-Mail igor_mode@wp.pl. Wersja cyfrowa jest bezpłatna.

Wersja elektroniczna znajduje się także pod adresem Wielkopolskiej Biblioteki Cyfrowej:

Serdecznie zapraszamy do nadsyłania materiałów do następnych numerów – wspomnień, refleksji, artykułów historycznych, pożegnań. Redakcja jest otwarta na propozycje wydania numerów specjalnych poświęconych danym miejscowościom czy zagadnieniom.

W imieniu redakcji „Głosów Podolan”- Igor Megger Redaktor Naczelny


Szanowni Państwo

Serdecznie zapraszamy do lektury nowego 155 numeru kwartalnika „Głosy Podolan” biuletynu poznańskiego oddziału TML i KPW poświęconego tylko i wyłącznie byłemu województwu tarnopolskiemu, wraz ze stronami poświęconymi działalności poznańskiego oddziału TML i KPW, oraz warszawskiego Klubu „Podole”. W numerze 155 :

Stanisław BOGUMILSKI (Poznań) – Moja droga (cz. VI – ostatnia)

Tadeusz JÓŹKÓW (Milicz) – Moje wspomnienia (cz. III)

Bruno BROŻYNIAK (Wrocław) – Dzieciaki na wojnie. Wspomnienia czortkowianina (cz. II)

Jerzy STOPA (Warszawa) – Mój Ojciec Józef (cz. III)

Bogusława DUSZKIEWICZ, Kazimierz ORLICZ (Bydgoszcz) – Wspomnienie o deportacji z Podola ze Strusowa pow. Trembowla do Kazachstanu (cz. I)

Eugeniusz JAWORSKI (Żary) – Wspomnienia o zesłaniach na Syberię, o których nie można zapomnieć

Zbigniew ŻYROMSKI (Wrocław) – Zwyczaje ludności kresowej na Podolu (Cz. IV – ostatnia, październik – grudzień)

Igor MEGGER (Poznań) – Uzupełnienie do artykułu na temat akcji likwidacyjnych AK w Czortkowie

Jerzy MILLER (Poznań) – Zapomniani pisarze z Podola cz. I – Antonina Domańska

Marek SZPYTKO (Poznań) – Wędrówki po Kresach (cz. III)

Anna MADEJ (Kraków) – XXXIV Tarnopolski Zjazd Kresowian

Hanna GUDOWSKA (Warszawa) – Wspomnienie o moim Ojcu Kazimierzu Straszewskim

Igor MEGGER (Poznań) – XXIV Dni Lwowa to już historia

Stanisława NOWOSAD (Lwów) Nikogo nie obchodzi (wiersz)

REDAKCJA – Krzyżówka podolska, życzenia świąteczne, podziękowania, lista darczyńców

Osoby zainteresowane wersją papierową, oraz prenumeratą prosimy o kontakt pod nr 728-252-793, lub na adres E-Mail igor_mode@wp.pl. Wersja cyfrowa jest bezpłatna.

Wersja elektroniczna znajduje się także pod adresem Wielkopolskiej Biblioteki Cyfrowej:serdecznie zapraszamy do nadsyłania materiałów do następnych numerów- wspomnień, refleksji, artykułów historycznych, pożegnań.

W imieniu redakcji „Głosów Podolan”

Igor Megger Redaktor Naczelny


— rozpoczęliśmy odśpiewaniem hymnu i toastem za Ojczyznę wzniesionym tym razem miodem pitnym.

Prezes Katarzyna Kwinecka witając gości, zwróciła uwagę na szczególną datę naszego spotkania – 21 listopada 1918 r. – został wyzwolony Lwów, obrona którego okupiona została śmiercią wielu młodocianych bohaterów. Na zakończenie zacytowała wiersz „Dzieci” Edwarda Słońskiego.

Prelekcję „Praktyczne zastosowanie umiejętności staropolskiej sztuki walki – polscy wojownicy na polu bitwy w XVI-XVII wieku w oparciu o wybrane przykłady” wygłosił Leonard Marynowski

      Każda sztuka walki, jej trening i kultywowanie tradycji oraz zwyczajów jej przypisywanej, wiąże się również z jej praktycznym zastosowaniem. Wykorzystanie umiejętności nabytych podczas treningu sztuk walki miało szczególne znaczenie dla polskich wojowników. Byli oni reprezentowani w zdecydowanej większości przez polską kawalerię, a zwłaszcza przez sławną ze swej skuteczności skrzydlatą husarię oraz kawalerię pancerną. Wojownicy ci, nabywali umiejętności poprzez uprawianie sztuki walki nie tylko dla samorozwoju i duchowej integralności, w czym można dostrzec pewną odrębność wobec innych krajów i kultur, ale zgodnie ze swoim wychowaniem, wskazówkami etycznymi i patriotycznymi dla służby Ojczyźnie, a także i Bogu. Oprócz oczywistych dodatkowych pobudek jak choćby wojenne tradycje rodzinne, czy chęć zdobycia sławy w znacznie mniejszym stopniu, ale jednak miała znaczenie również i chęć zdobycia łupów. Ta wyróżniająca rola, jako obrońcy Ojczyzny i Wiary nakazywała właśnie polskiemu szlachcicowi, polskiemu wojownikowi stawać na polu bitwy, i w praktyce wykorzystywać nabyte wieloletnim treningiem umiejętności bojowych. To właśnie ów utylitarny cel był stawiany przed młodymi adeptami staropolskiej sztuki walki. Ta idea była materialnym odzwierciedleniem postawy obywatelskiej, aby w dorosłym życiu z bronią w ręku bronić kraju swych przodków, swej ziemi i rodziny oraz stawać w obronie wiary swych ojców – by stać się antemurale christianitatis – przedmurzem chrześcijaństwa.

W dalszej części prezentacji prelegent omówił szczegółowo różne techniki walki, bardzo ciekawie ilustrując je przykładami praktycznego zastosowania w konkretnej bitwie i przez wojownika, znanego z imienia i nazwiska, a zapisanego w kronikach czy pamiętnikach pochodzących z archiwów (w znacznej mierze lwowskich).

I właśnie z wybranych przykładów sukcesów dawnych polskich wojowników możemy wnioskować o niezwykłej skuteczności i wszechstronności polskiej sztuki walki, uprawianej nierzadko przez całe życie, a przede wszystkim przykłady te są najważniejszym dowodem potwierdzającym istnienie polskich wzorów sztuk walki (szablą, lancą, kopią, jazdą) i polskich tradycji w tym zakresie.

Leonard Marynowski jest prezesem i instruktorem Stowarzyszenia Signum Polonicum we Wrocławiu.

W Polskim Związku Stowarzyszeń Signum Polonicum, organizacji zrzeszającej stowarzyszenia Signum Polonicum (Znak Polski) kultywowane są obecnie wymienione wyżej polskie tradycje orężne oraz, głównie w oparciu o trwające ponad 40 lat badania Twórcy Signum Polonicum, dr Zbigniewa Sawickiego. Podjęta została z sukcesem próba odtworzenia praktycznie zapomnianych, z racji burzliwych dziejów Rzeczypospolitej, technik i sposobów walki dawnych polskich wojowników. Ich sztuka walki, która przez wieki, była z powodzeniem stosowana na polach bitew w obronie Wiary i Ojczyzny.

tekst: Katarzyna Kwinecka, Wanda Butowska, foto: Jacek Kołodziej


Igor Megger

Na firmamencie gwiazd naukowców, którzy przybyli ze Lwowa do Poznania po 1945 roku, jedna z gwiazd świeci najmocniej – jest to postać wybitnego geografa, gorącego polskiego patrioty, wykładowcy i profesora uniwersytetów lwowskiego i poznańskiego – Augusta Karola Zierhoffera.

Profesor August Karol Zierhoffer urodził się 22 lutego 1893 r. w Wiśniowczyku na Podolu1. Był synem lekarza Karola Zierhoffera i Marii z Terleckich. Wczesną edukację kończył w domu, gimnazjum natomiast w Buczaczu. Już wtedy jako młody człowiek interesował się geografią, szczególnie górami, co dało wyraz temu, gdy jako 16-letni chłopak wraz z kolegą udali się w Tatry. Przeżył tam dramatyczną przygodę, kiedy poślizgnąwszy się przeleżał pół nocy w śniegu, aż do nadejścia pomocy. Szczęśliwie odnaleziony i jak pisał „parę rzetelnych łyków wina i kawał salami” postawiły go na nogi. Swe zamiłowanie do gór przekazał synowi Stanisławowi, który był himalaistą.

W 1912 r. rozpoczął naukę na lwowskiej politechnice, jednak rok później zmienił kierunek i zaczął studia na UJK, gdzie został członkiem zespołu prof. Romera, twórcy polskiej kartografii. Naukę przerwała I wojna światowa oraz walki polsko-ukraińskie, w których A. Zierhoffer brał czynny udział. W 1922 roku A. Zierhoffer uzyskał doktorat pracą „Poddyluwialna powierzchnia Polski”, habilitację 5 lat później w 1927 roku pracą „Północna krawędź Podola w świetle powierzchni kredowej”. W 1927 roku został wykładowcą w Wyższej Szkole Handlu Zagranicznego we Lwowie. W 1932 przeniósł się na UJK, gdzie objął po prof. Romerze kierownictwo Katedry Geografii. W 1933 roku został mianowany profesorem nadzwyczajnym. Wiosną 1939 r. wybrano go na dziekana Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego UJK.

W czasie mroków okupacji przebywał we Lwowie, gdzie z powodu odmowy wykładania w języku ukraińskim został zwolniony z pracy. Wtedy zaczął pracować jako nauczyciel w szkołach średnich.

Członek AK, był mocno zaangażowany w podziemną walkę. Jego dom był otwarty dla wszystkich walczących z okupantami. Wykładowca na tajnych kompletach, dziekan tajnego uniwersytetu i rektor tajnej Akademii Handlu Zagranicznego.

W 1945 r. wraz z rodziną opuścił Lwów i via Przemyśl dotarł do Poznania, gdzie w lipcu 1945 roku objął Katedrę Geografii po zamordowanym w 1939 roku profesorze Stanisławie Pawłowskim (Rodzina Profesora przybyła do Poznania w październiku). W 1947 r. został profesorem zwyczajnym, a w 1949 kierownikiem nowo powstałego Instytutu Geograficznego Uniwersytetu Poznańskiego, którym kierował do roku 1957.

Zainteresowania naukowe Profesora nie ograniczały się tylko do geografii fizycznej, zajmował się także geografią gospodarczą oraz geologią i statystyką ludnościową. Na dorobek naukowy Profesora składa się ponad 220 publikacji, w tym najsłynniejsza czterotomowa „Geografia powszechna” wydana w latach 60. kilkakrotnie wznawiana, stały element każdej biblioteki naukowej czy publicznej. Był także autorem takich pozycji, jak m.in.: „Świat w cyfrach”, „Od północnej granicy Podola po dorzecze Odry”, „Tablice geograficzne – ziemia w liczbach”, „Ocean Atlantycki i jego morza”, autor scenariusza filmu „Z biegiem Odry”. Prócz dorobku piśmienniczego wykształcił kilkunastu doktorów i docentów oraz dziesiątki magistrów.

Aktywny członek Polskiego Towarzystwa Geograficznego, którego był honorowym członkiem. Był także członkiem korespondentem Polskiej Akademii Umiejętności, PTPN oraz innych towarzystw.

W 1923 r. poślubił także geografa Małgorzatę Schellenberg (1899–1977), z którą miał trójkę synów: Karola Leopolda (1924–2019) – profesora filologii polskiej na UAM, Stanisława (1925–2013) – lekarza radiologa, himalaistę, członka naszego oddziału i zmarłego w młodym wieku Aleksandra (1935–1953).

We wspomnieniach współpracowników i uczniów prof. Zierhoffer zapisał się jako osoba ciepła, lubiana, o wielkiej wiedzy i poczuciu humoru. Kiedy w ostatnich latach z powodu choroby serca Profesor nie mógł schodzić po schodach na spacer, studenci znosili go na krześle.

August Karol Zierhoffer zmarł 22 lutego 1969 roku w Poznaniu. Został pochowany na cmentarzu Junikowskim w jednej z głównych alei cmentarza, gdzie spoczywa wraz z żoną, synami i ich rodzinami.

Geografii pozostał wierny przez całe życie, co znalazło potwierdzenie w słowach zamieszczonych w jednym ze wspomnień pośmiertnych: „Pozostał wierny idei prawdziwej, jednej i jedynej geografii”.

Szkoda, że tak zacna postać jest obecnie prawie całkowicie zapomniana w poznańskim środowisku naukowym. Świadczy o tym także prawie całkowity brak materiałów drukowanych poświęconych tej postaci, które mogłyby posłużyć do rozbudowania tegoż artykułu-biogramu.

Tekst oparłem na następujących źródłach:

– Biogram Augusta Zierhoffera w: Udział Lwowa i Kresów Południowo-Wschodnich w życiu naukowym i kulturalnym Poznania i Wielkopolski, praca zbiorowa, Poznań 2007.

– Biogram Augusta Zierhoffera w: Wielkopolski słownik biograficzny, praca zbiorowa, 1983

– „Gazeta Lwowska”, nr 149, 1939.

– Graf Magdalena, Sarnowska-Giefing Irena, Wspomnienie o prof. Karolu Zierhofferze, w: „Onomastica” LXIV, 2020.

– Nekrolog prof. A. Zierhoffera, w: „Biuletyn Koła Lwowian”, nr 15–16, Londyn 1969.

– Rybicka Maria, Wierny jednej i jedynej geografii, artykuł zamieszczony na stronie www.uniwersyteckie.pl, 2018.

– Stopa Jerzy, Słownik geograficzny byłego województwa tarnopolskiego, t. III, Warszawa 2013.

1 W II RP wieś Wiśniowczyk przynależała do powiatu podhajeckiego woj. tarnopolskiego. Wieś położona jest 17 km na południowy wschód od Podhajec, 24 km na południowy zachód od Trembowli i 18 km na północ od Buczacza. We wsi znajduje się kościół greckokatolicki z XIX w. (dawniej rzymskokatolicki) oraz cerkiew drewniana z XVIII w. Obraz Pana Jezusa miłosiernego z Wiśniowczyka znajduje się obecnie w muzeum diecezjalnym w Zamościu.


Serdecznie zapraszamy na tradycyjny Salon Lwowski Niepodległościowy21 listopada 2021r. godz.12.00-14.00. Dom Polonii, Stary Rynek 51.

W programie prelekcja, toast za Ojczyznę miodem pitnym oraz wspólny śpiew pieśni patriotycznych. Wstęp wolny. Każdy gość jest mile widziany i serdecznie, po staropolsku witany.

Do zobaczenia!

Prezes Katarzyna Kwinecka